Δευτέρα 16 Νοεμβρίου 2026

 

VACTERL-H

Το σύνδρομο VACTERL με υδροκέφαλο (VACTERL-H) είναι μια σπάνια διαταραχή, κατά την οποία οι μη τυχαίες συγγενείς δυσπλασίες της συσχέτισης VACTERL συνυπάρχουν με υδροκέφαλο. Ο όρος VACTERL αποτελεί ακρωνύμιο, όπου κάθε γράμμα αντιστοιχεί στο αρχικό γράμμα μιας από τις σχετιζόμενες δυσπλασίες: 

(V) = σπονδυλικές ανωμαλίες

(A) = ατρησία πρωκτού

(C) = καρδιακές ανωμαλίες 

(T) = τραχειοοισοφαγικό συρίγγιο

(E) = ατρησία οισοφάγου

(R) = νεφρικές ανωμαλίες και ανωμαλίες της κερκίδας 

(L) = ανωμαλίες των άκρων 

Ο υδροκέφαλος (H) είναι μια κατάσταση κατά την οποία η συσσώρευση εγκεφαλονωτιαίου υγρού (ΕΝΥ) εντός και γύρω από τον εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό προκαλεί αυξημένη πίεση στον εγκεφαλικό ιστό.

Αίτια

Το σύνδρομο VACTERL-H θεωρείται γενικά μια σποραδική διαταραχή —δεν κληρονομείται εντός των οικογενειών— και αποτελεί συνέπεια ελαττωματικής διαφοροποίησης συγκεκριμένων τύπων ιστών κατά την πρώιμη εμβρυϊκή ανάπτυξη. Ωστόσο, σε μια υποομάδα ασθενών υπάρχουν ενδείξεις για οικογενειακό ή κληρονομικό υπόβαθρο, καθώς ορισμένοι ασθενείς αναφέρουν ότι περισσότερα μέλη της οικογένειάς τους έχουν επηρεαστεί από τη διαταραχή. Σε ασθενείς με οικογενειακό ιστορικό VACTERL-H, θεωρείται ότι η διαταραχή ακολουθεί αυτοσωμικό υπολειπόμενο ή φυλοσύνδετο (συνδεδεμένο με το χρωμόσωμα Χ) πρότυπο κληρονομικότητας.

Στις αυτοσωμικές υπολειπόμενες διαταραχές, απαιτείται το άτομο να κληρονομήσει μια παραλλαγή που προκαλεί τη νόσο από κάθε γονέα. Η κληρονομούμενη αυτή παραλλαγή έχει ως αποτέλεσμα το γονίδιο να μην λειτουργεί σωστά. Εάν ένα άτομο λάβει ένα λειτουργικό γονίδιο και ένα μη λειτουργικό γονίδιο που σχετίζεται με μια συγκεκριμένη διαταραχή, τότε το άτομο αυτό χαρακτηρίζεται ως «φορέας» της διαταραχής και, συνήθως, δεν παρουσιάζει συμπτώματα. Ο κίνδυνος να μεταβιβάσουν δύο γονείς-φορείς το μη λειτουργικό/ελαττωματικό γονίδιο στο παιδί τους —με αποτέλεσμα το παιδί να εμφανίσει τη διαταραχή— είναι 25% σε κάθε εγκυμοσύνη. Υπάρχει πιθανότητα 50% οι γονείς-φορείς να μεταβιβάσουν το ελαττωματικό γονίδιο σε καθένα από τα παιδιά τους. Στις αυτοσωμικές υπολειπόμενες διαταραχές, ο κίνδυνος να κληρονομήσει ένα παιδί ένα ελαττωματικό ή μη λειτουργικό γονίδιο είναι ο ίδιος τόσο για τα αγόρια όσο και για τα κορίτσια.

Οι φυλοσύνδετες διαταραχές (συνδεδεμένες με το χρωμόσωμα Χ) προκαλούνται από κληρονομούμενες αλλαγές σε γονίδια που εντοπίζονται στο χρωμόσωμα Χ. Δεδομένου ότι οι άνδρες διαθέτουν μόνο ένα χρωμόσωμα Χ, η κληρονόμηση ενός μη λειτουργικού αντιγράφου ενός τέτοιου γονιδίου αρκεί για να προκληθεί η νόσος. Αντιθέτως, οι γυναίκες διαθέτουν δύο χρωμοσώματα Χ, επομένως θεωρούνται φορείς εάν κληρονομήσουν ένα μη λειτουργικό αντίγραφο ενός γονιδίου. Όπως είναι αναμενόμενο, οι φυλοσύνδετες διαταραχές είναι συνήθως συχνότερες στους άνδρες. Οι γυναίκες που είναι φορείς μιας φυλοσύνδετης διαταραχής έχουν, σε κάθε εγκυμοσύνη: 25% πιθανότητα να αποκτήσουν μια κόρη που θα είναι επίσης φορέας, 25% πιθανότητα να αποκτήσουν μια κόρη που δεν θα είναι φορέας, 25% πιθανότητα να αποκτήσουν έναν γιο που θα νοσεί και 25% πιθανότητα να αποκτήσουν έναν γιο που δεν θα επηρεαστεί από τη νόσο. Εάν ένας άνδρας με φυλοσύνδετη διαταραχή τεκνοποιήσει, θα μεταβιβάσει το μη λειτουργικό γονίδιο σε όλες τις κόρες του, οι οποίες θα γίνουν φορείς. Ένας άνδρας δεν μπορεί να μεταβιβάσει ένα γονίδιο που εντοπίζεται στο χρωμόσωμα Χ στους γιους του, διότι οι άνδρες μεταβιβάζουν πάντα το χρωμόσωμά τους Υ —και όχι το χρωμόσωμα Χ— στους άρρενες απογόνους τους.

Στην πλειονότητα των παιδιών με VACTERL-H, δεν επιτυγχάνεται ποτέ γενετική διάγνωση. Ωστόσο, πρόσφατα έχουν ενοχοποιηθεί διάφορα γονίδια για τη συγκεκριμένη διαταραχή, καθώς και για περιπτώσεις ασθενών με κλινική εικόνα παρόμοια με το σύνδρομο VACTERL. Το γονίδιο FANCB εντοπίζεται στο χρωμόσωμα Χ και, πέραν του ότι έχει εντοπιστεί σε παιδιά με VACTERL-H, αποτελεί γνωστή αιτία της αναιμίας Fanconi που συνδέεται με το χρωμόσωμα Χ (φυλοσύνδετη αναιμία Fanconi). Μεταβολές στα γονίδια FANCI, FANCL και BRCA2, καθώς και σε άλλα γονίδια που σχετίζονται με την αναιμία Fanconi, έχουν επίσης ενοχοποιηθεί επανειλημμένα για τη διαταραχή αυτή. Είναι σημαντικό να αποκλειστεί η διάγνωση της αναιμίας Fanconi σε αυτά τα παιδιά, καθώς η πάθηση αυτή συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης συγκεκριμένων μορφών καρκίνου.

Επιπλέον, σε μεμονωμένες περιπτώσεις έχουν ενοχοποιηθεί μεταβολές στα γονίδια ZIC3 και PTEN.

Κληρονομικότητα

Πιθανοί μηχανισμοί όταν προσβάλλεται κορίτσι:

  • Skewed αδρανοποίηση του Χ: αν στα κύτταρα ενεργοποιείται κυρίως το Χ με τη μετάλλαξη, εκδηλώνεται η νόσος. Έχουν περιγραφεί φορείς με ήπια ή μερική εικόνα.
  • De novo μετάλλαξη στο FANCB, με skewed αδρανοποίηση.
  • Άλλα γονίδια: ένα κορίτσι με VACTERL-H συχνά δεν έχει FANCB αλλά αυτοσωμική υπολειπόμενη μορφή άλλου FANC γονιδίου (π.χ. FANCD2 σε περιγραφές) ή άλλη αιτία, όπως PTEN ή χρωμοσωμική/CNV ανωμαλία.
  • Σύνδρομα που μοιάζουν, π.χ. άλλες μορφές Fanconi.

Αναλυτικότερα

Φυσιολογική αδρανοποίηση του Χ (lyonisation): Τα θήλεα έχουν δύο Χ χρωμοσώματα, τα άρρενα ένα. Για να μην υπάρχει διπλή «δόση» γονιδίων, σε κάθε κύτταρο του θήλεος το ένα από τα δύο Χ απενεργοποιείται τυχαία, νωρίς στην εμβρυϊκή ζωή. Αυτό το πρότυπο διατηρείται σε όλους τους απογόνους του κυττάρου. Φυσιολογικά καταλήγει περίπου 50:50: μισά κύτταρα χρησιμοποιούν το πατρικό Χ και μισά το μητρικό. Έτσι, αν το ένα Χ έχει μετάλλαξη, περίπου οι μισές κυτταρικές σειρές λειτουργούν κανονικά και αντισταθμίζουν.

Skewed αδρανοποίηση: Όταν η κατανομή δεν είναι 50:50, αλλά ένα Χ αδρανοποιείται σε πολύ μεγαλύτερο ποσοστό κυττάρων. Συνήθως ορίζεται ως ≥80:20 (έντονη αδρανοποίηση ≥90:10).

Γιατί έχει σημασία σε μια μετάλλαξη όπως του FANCB:

  • Αν το Χ με το φυσιολογικό γονίδιο αδρανοποιηθεί στην πλειονότητα των κυττάρων, τότε ενεργό μένει κυρίως το Χ με τη μετάλλαξη. Το θήλυ τότε λειτουργεί σχεδόν σαν αγόρι (ημιζυγώτης) και μπορεί να εκδηλώσει τη νόσο.
  • Συχνά όμως συμβαίνει το αντίθετο στους φορείς: τα κύτταρα με το μεταλλαγμένο Χ αντεπιλέγονται (π.χ. στο αίμα), αν η μετάλλαξη βλάπτει την επιβίωσή τους, και οι φορείς μένουν υγιείς με skewed  προς το φυσιολογικό Χ.

Αίτια skewed αδρανοποίησης: τυχαία διακύμανση στην πρώιμη εμβρυϊκή φάση (λίγα κύτταρα «αρχικού πληθυσμού»), επιλεκτικό πλεονέκτημα ή μειονέκτημα επιβίωσης κυττάρων με συγκεκριμένο Χ, παραλλαγές σε γονίδια ρύθμισης όπως το XIST, δομικές ανωμαλίες του Χ, και αυξάνεται με την ηλικία.

Πώς διερευνάται: με μελέτη της μεθυλίωσης στο γονίδιο του υποδοχέα ανδρογόνων (HUMARA assay), συνήθως σε DNA από αίμα.

Σημείωση: το αποτέλεσμα στο αίμα δεν αντικατοπτρίζει απαραίτητα άλλους ιστούς.

Πληθυσμοί που επηρεάζονται

Το σύνδρομο VACTERL με υδροκέφαλο είναι μια εξαιρετικά σπάνια διαταραχή, η οποία προσβάλλει άνδρες και γυναίκες σε ίσο αριθμό. Ο ακριβής επιπολασμός της διαταραχής στον γενικό πληθυσμό είναι άγνωστος.

Κλινική Εικόνα

Το σύνδρομο VACTERL με υδροκέφαλο (VACTERL-H) είναι μια σπάνια διαταραχή που επηρεάζει πολλαπλά ανατομικά συστήματα. Τα παιδιά που επηρεάζονται παρουσιάζουν συνήθως μια ποικιλία συγγενών ανωμαλιών κατά τη γέννηση· ωστόσο, σε ορισμένα παιδιά, τα βασικά χαρακτηριστικά της διαταραχής ενδέχεται να μην γίνουν αντιληπτά παρά σε μεταγενέστερο στάδιο της ζωής τους. Ο συνδυασμός των συγγενών ανωμαλιών και των σχετικών συμπτωμάτων μπορεί να ποικίλλει σημαντικά από άτομο σε άτομο.

Ο υδροκέφαλος είναι μια κατάσταση κατά την οποία η υπερβολική συσσώρευση εγκεφαλονωτιαίου υγρού προκαλεί αυξημένη πίεση στους ιστούς του εγκεφάλου. Στα βρέφη και τα μικρά παιδιά, το εύρημα αυτό μπορεί να συνδέεται με ασυνήθιστα αυξημένο μέγεθος κεφαλής (μακροκεφαλία). Τα συμπτώματα του οξέος υδροκέφαλου περιλαμβάνουν συνήθως εμέτους, ευερεθιστότητα, επιληπτικές κρίσεις, ενώ σε σοβαρές περιπτώσεις παρατηρείται στροφή των οφθαλμών προς τα κάτω και, εάν δεν υπάρξει θεραπευτική παρέμβαση, μπορεί να επέλθει κώμα και θάνατος. Άλλα σημαντικά σημεία μπορεί να περιλαμβάνουν αναπτυξιακές καθυστερήσεις, οι οποίες εκδηλώνονται ως αδυναμία επίτευξης αναπτυξιακών οροσήμων κατάλληλων για την ηλικία του παιδιού ή/και ως φθίνουσα γνωστική ικανότητα με την πάροδο του χρόνου.

Το VACTERL-H ορίζεται με βάση κλινικά κριτήρια· συνήθως, για τη διάγνωση απαιτείται η παρουσία τουλάχιστον τριών από τα οκτώ ανατομικά στοιχεία που χαρακτηρίζουν τη διαταραχή. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι δεν πρέπει να υπάρχουν εργαστηριακές ή κλινικές ενδείξεις που να υποδεικνύουν κάποια άλλη διάγνωση. Τα χαρακτηριστικά που ορίζουν τη διαταραχή αναλύονται ξεχωριστά παρακάτω.

Ανωμαλίες της Σπονδυλικής Στήλης

Οι ανωμαλίες της σπονδυλικής στήλης περιλαμβάνουν συνήθως διαταραχές στον σχηματισμό (τμηματοποίηση) των οστών που απαρτίζουν τη σπονδυλική στήλη. Συχνά συνδέονται με ανωμαλίες των πλευρών, αν και αυτό δεν συμβαίνει πάντα. Στις συχνά αναφερόμενες σπονδυλικές ανωμαλίες περιλαμβάνονται οι ημισπόνδυλοι, οι «σπόνδυλοι σε σχήμα πεταλούδας» και οι «σφηνοειδείς σπόνδυλοι», περιπτώσεις κατά τις οποίες τα οστά της σπονδυλικής στήλης παρουσιάζουν μη φυσιολογικό σχήμα ή δομή. Επιπλέον, έχουν περιγραφεί περιπτώσεις συνένωσης σπονδύλων, καθώς και ύπαρξης υπεράριθμων σπονδύλων. Οι αλλοιώσεις αυτές μπορούν να οδηγήσουν σε μη φυσιολογική καμπυλότητα της σπονδυλικής στήλης, γνωστή ως σκολίωση, η οποία σε ορισμένους ασθενείς αποτελεί την πρώτη ένδειξη για την ύπαρξη μιας υποκείμενης σπονδυλικής ανωμαλίας.

Ατρησία Πρωκτού

Η ατρησία του πρωκτού αποτελεί μια δυσπλασία κατά την οποία δεν αναπτύσσεται το πρωκτικό άνοιγμα ή ο δίαυλος που κανονικά συνδέει τον πρωκτό με το κατώτερο τμήμα του παχέος εντέρου (ορθό). Αυτή η κατάσταση εμποδίζει την κανονική διέλευση του περιεχομένου του εντέρου και συνήθως οδηγεί σε απόφραξη του περιεχομένου του εντέρου. Ενώ η πλήρης ατρησία του πρωκτού εντοπίζεται συνήθως κατά την αρχική εξέταση του νεογνού αμέσως μετά τη γέννηση, άλλες, λιγότερο σοβαρές μορφές στένωσης ή ατρησίας ενδέχεται να εκδηλωθούν αργότερα, με σημεία και συμπτώματα εντερικής απόφραξης. Τα σημεία και τα συμπτώματα της ατρησίας του πρωκτού μπορεί να περιλαμβάνουν επίμονη ναυτία και εμέτους, διάταση της κοιλιάς (τυμπανισμό) και απώλεια βάρους λόγω δυσκολιών στη σίτιση.

Καρδιακές Ανωμαλίες

Ένα ευρύ φάσμα συγγενών καρδιακών ανωμαλιών έχει αναφερθεί σε παιδιά με το σύνδρομο VACTERL-H.

Το έλλειμμα του μεσοκοιλιακού διαφράγματος (VSD) προκαλείται από μια οπή ή μικρό άνοιγμα σε οποιοδήποτε σημείο του μεσοκοιλιακού διαφράγματος και μπορεί να εκδηλωθεί με ποικίλα συμπτώματα, ανάλογα με το μέγεθος και τη θέση της βλάβης. Ένα μικρό έλλειμμα του μεσοκοιλιακού διαφράγματος μπορεί να κλείσει από μόνο του· ωστόσο, μεγαλύτερα ελλείμματα ενδέχεται να επηρεάσουν την ικανότητα της καρδιάς να αντλεί αίμα αποτελεσματικά προς τους πνεύμονες και το υπόλοιπο σώμα, οδηγώντας σε συμφορητική καρδιακή ανεπάρκεια. Τα σημεία και τα συμπτώματα που σχετίζονται με την καρδιακή ανεπάρκεια μπορεί να περιλαμβάνουν ταχύπνοια, συριγμό, ταχυκαρδία και καθυστέρηση της ανάπτυξης στα βρέφη (ανεπαρκής σωματική ανάπτυξη).

Άλλες συγγενείς καρδιακές ανωμαλίες που σχετίζονται με το σύνδρομο VACTERL-H περιλαμβάνουν:

-ελλείμματα του μεσοκολπικού διαφράγματος (ASD)

-σύνδρομο υποπλαστικής αριστερής καρδιάς (μια απειλητική για τη ζωή κατάσταση, κατά την οποία παρατηρείται υποανάπτυξη της αριστερής κοιλίας, της αορτικής ή/και της μιτροειδούς βαλβίδας, καθώς και της ανιούσας αορτής)

-τετραλογία του Fallot

-μετάθεση των μεγάλων αρτηριών

-ανοιχτός αρτηριακός πόρος .

Τραχειοοισοφαγικό συρίγγιο και/ή ατρησία του οισοφάγου

Το τραχειοοισοφαγικό συρίγγιο είναι μια ανώμαλη επικοινωνία μεταξύ της τραχείας και του οισοφάγου. Αυτή η ανώμαλη επικοινωνία οδηγεί συχνά σε δυσκολίες κατά τη σίτιση και σε λοιμώξεις του αναπνευστικού, καθώς τροφή μπορεί να εισέλθει στους πνεύμονες.

Η ατρησία του οισοφάγου είναι μια πάθηση κατά την οποία ο οισοφάγος —ο οποίος υπό φυσιολογικές συνθήκες μεταφέρει την τροφή από το στόμα στο στομάχι— παρουσιάζει στένωση ή ατελή σχηματισμό. Ως αποτέλεσμα, το περιεχόμενο του οισοφάγου, όπως η τροφή, δεν μπορεί να περάσει στο στομάχι και το έντερο για να υποστεί πέψη.

 

Νεφρικές/Ουρογεννητικές Ανωμαλίες

Στο σύνδρομο VACTERL-H έχουν περιγραφεί διάφορες ανωμαλίες που αφορούν τους νεφρούς και το ουροποιητικό σύστημα. Σε αυτές περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων:

-η έλλειψη ανάπτυξης του ενός ή και των δύο νεφρών (νεφρική αγενεσία)

-η δυσπλασία του ενός ή και των δύο νεφρών (νεφρική δυσπλασία)

-η εκτόπιση ή η ανώμαλη θέση των νεφρών (νεφρική εκτοπία)

-η παλινδρόμηση των ούρων προς τον ουρητήρα (κυστεοουρητηρική παλινδρόμηση) και

-η ανώμαλη θέση του στομίου της ουρήθρας στο άκρο του πέους (υποσπαδίας).

Η ύπαρξη νεφρικής ή ουρογεννητικής ανωμαλίας μπορεί ενίοτε να οδηγήσει σε μη φυσιολογική συσσώρευση ούρων στους νεφρούς (υδρονέφρωση) ή/και σε συχνές λοιμώξεις του ουροποιητικού συστήματος.

Ανωμαλίες των Άκρων

Σε παιδιά με VACTERL-H έχουν αναφερθεί, κατά κύριο λόγο, ανωμαλίες στο αντιβράχιο ή στην πλευρά του αντιβραχίου όπου βρίσκεται ο αντίχειρας (κερκιδική πλευρά). Αυτές περιλαμβάνουν την έλλειψη ανάπτυξης της κερκίδας (αγενεσία κερκίδας), την υποπλασία της κερκίδας, την υποπλασία ή την απουσία του αντίχειρα, καθώς και την παρουσία ενός επιπλέον οστού στον αντίχειρα (τριφαλαγγικός αντίχειρας). Ωστόσο, έχουν περιγραφεί και άλλες ανωμαλίες, όπως η παρουσία επιπλέον δακτύλων (πολυδακτυλία) ή η έλλειψη δακτύλων (ολιγοδακτυλία) στα χέρια, η συνένωση δακτύλων (συνδακτυλία) ή/και η ανώμαλη συνένωση των δύο οστών του αντιβραχίου (κερκιδοωλένια συνοστέωση).

Επιπλέον, αν και δεν θεωρείται βασικό χαρακτηριστικό του VACTERL-H, αναφέρεται συχνά η παρουσία μίας και μόνο ομφαλικής αρτηρίας (ενός αγγείου που είναι σημαντικό για τη σωστή μεταφορά αίματος από και προς το έμβρυο). Το εύρημα αυτό, εάν διαπιστωθεί σε προγεννητικό υπερηχογράφημα, είναι σημαντικό να εντοπιστεί, καθώς ενδέχεται να αποτελεί την πρώτη ένδειξη ύπαρξης μιας υποκείμενης διαταραχής και θα πρέπει να οδηγήσει σε περαιτέρω απεικονιστικό έλεγχο, προς αναζήτηση άλλων ανωμαλιών που σχετίζονται με το σύνδρομο VACTERL-H.

Διαφορική Διάγνωση

1. Αναιμία Fanconi (FANCB και άλλα FANC γονίδια)
Ουσιαστικά αποτελεί την πιο συχνή υποκείμενη αιτία και όχι τόσο «διαφορική». Σε κάθε VACTERL-H χρειάζεται τεστ θραύσεων χρωμοσωμάτων (DEB/MMC) και μοριακός έλεγχος.

2. Σύνδρομα με σχετιζόμενο υδροκέφαλο και ανωμαλίες άκρων/οργάνων

  • Σύνδρομο Pallister-Hall (GLI3): υποθαλαμικό αμάρτωμα, πολυδακτυλία, ατρησία πρωκτού, ανωμαλίες λάρυγγα.
  • Σύνδρομο Feingold (MYCN): ατρησία οισοφάγου/δωδεκαδακτύλου, μικροκεφαλία (όχι τυπικά υδροκέφαλος), ανωμαλίες χεριών.
  • Σύνδρομο CHARGE (CHD7): ατρησία χοανών, κολοβώματα, καρδιακές ανωμαλίες, ανωμαλίες ωτών, τραχειοοισοφαγικό συρίγγιο. Ο υδροκέφαλος είναι ασυνήθιστος αλλά εμφανίζεται.
  • Σύνδρομο Townes-Brocks (SALL1): ατρησία πρωκτού, ανωμαλίες αντίχειρα, νεφρικές και ωτικές ανωμαλίες.
  • Σύνδρομο Baller-Gerold / RAPADILINO: ανωμαλίες κερκίδας, κρανιοσυνοστέωση (μπορεί να δώσει δευτερογενή υδροκέφαλο).

3. Φυλοσύνδετος υδροκέφαλος (L1CAM)
Ο υδροκέφαλος από στένωση υδραγωγού με προσαγωγούς αντίχειρες (σύνδρομο L1 / CRASH). Πρέπει να διακριθεί, ειδικά σε αγόρια με υδροκέφαλο και ανωμαλίες αντίχειρα.

4. Σύνδρομα με Chiari / νευρικού σωλήνα και ουραίες ανωμαλίες

  • OEIS complex και σύνδρομο ουραίας ρήξης (caudal regression): ατρησία πρωκτού, σπονδυλικές και ουρογεννητικές ανωμαλίες, συχνά με δυσραφία. Συνδέεται με διαβήτη της μητέρας.
  • Δυσραφικά σύνδρομα με δευτερογενή υδροκέφαλο.

5. Άλλες γενετικές/χρωμοσωμικές αιτίες

  • Τρισωμία 18 και 13, και CNVs (array CGH).
  • PTEN (έχουν περιγραφεί περιπτώσεις VACTERL-H με παθογόνες παραλλαγές).
  • Μιτοχονδριακές διαταραχές.

6. Περιβαλλοντικά/τερατογόνα

  • Σακχαρώδης διαβήτης μητέρας.
  • Έκθεση σε τερατογόνα (π.χ. βαλπροϊκό, ορισμένα φάρμακα), που μπορεί να δώσει ανάλογες εικόνες.
  • Σημαντικό: ο υδροκέφαλος μπορεί να είναι και δευτερογενής (λοιμώξεις, αιμορραγία) και όχι μέρος του συνδρόμου

Διάγνωση

  • Δοκιμασία θραύσης χρωμοσωμάτων (DEB/MMC)
  • Array CGH και καρυότυπος
  • WES: FANCB, άλλα FANC, L1CAM, CHD7, SALL1, MYCN, GLI3, PTEN
  • Απεικόνιση εγκεφάλου (υπέρηχος/MRI): τύπος υδροκεφάλου, Chiari, αμάρτωμα
  • Ηχοκαρδιογράφημα, υπέρηχος νεφρών, απεικόνιση σπονδυλικής στήλης και άκρων
  • Αξιολόγηση ακοής και οφθαλμολογική εξέταση
  • Ιστορικό μητέρας (διαβήτης, φάρμακα) και οικογενειακό ιστορικό (φυλοσύνδετο πρότυπο) 
  • Εξέταση HUMARA : Η εξέταση HUMARA (Human Androgen Receptor Assay) είναι μια εξειδικευμένη μοριακή εξέταση που εφαρμόζεται αποκλειστικά σε γυναίκες για να διαπιστωθεί εάν ένας πληθυσμός κυττάρων προέρχεται από ένα μοναδικό, κοινό προγονικό κύτταρο (μονοκλωνικότητα) ή από πολλά διαφορετικά κύτταρα (πολυκλωνικότητα).      

Πρόγνωση

Με τη βελτίωση της ιατρικής και χειρουργικής φροντίδας, η μακροπρόθεσμη πρόγνωση για τους ασθενείς με VACTERL-H έχει βελτιωθεί. Ωστόσο, ακόμη και με την έγκαιρη διάγνωση και τις βελτιώσεις στη φροντίδα, τα άτομα που επηρεάζονται αντιμετωπίζουν συχνά διάφορες ιατρικές επιπλοκές, ως αποτέλεσμα συγκεκριμένων συγγενών ανωμαλιών. Οι σπονδυλικές δυσπλασίες οδηγούν συχνά σε χρόνιο πόνο στην πλάτη, η πρωκτική ατρησία συχνά προκαλεί ακράτεια ή/και χρόνια δυσκοιλιότητα, η γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση μπορεί να αποτελεί συνέπεια τραχειοοισοφαγικών συριγγίων, ενώ οι νεφρικές ανωμαλίες συνδέονται συχνά με αυξημένη συχνότητα λοιμώξεων του ουροποιητικού συστήματος (ΛΟΥΣ) και την εμφάνιση νεφρικών λίθων (νεφρολιθίαση)

Σάββατο 14 Νοεμβρίου 2026

 

Επαναρρύθμιση του ωσμωστάτη (reset osmostat - RO)

Ανατομική Θέση του «ωσμωστάτη»

Ο ωσμωστάτης δεν είναι ένα μεμονωμένο όργανο αλλά ένα σύστημα ωσμωϋποδοχέων στο πρόσθιο υποθάλαμο, με τα εξής μέρη:

Ωσμωϋποδοχείς (αισθητήρες)

Αγγειώδες Οργανο της Τελικής Πλάκας (OVLT) και Υποψαλίδιο Οργανο (SFO). Ανήκουν στα περικοιλιακά όργανα, που βρίσκονται έξω από τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό. Έτσι «βλέπουν» άμεσα την ωσμωτικότητα και την τονικότητα του πλάσματος.

Μέσος προοπτικός πυρήνας (MnPO).

Δέχεται σήματα από τα OVLT και SFO και τα ενσωματώνει.

Οι ωσμωϋποδοχείς είναι ευαίσθητοι κυρίως σε ουσίες που δεν διαπερνούν ελεύθερα τις μεμβράνες, όπως το Na⁺, και όχι στην ουρία. Ανιχνεύουν τη συρρίκνωση ή τη διόγκωση των κυττάρων μέσω μηχανοευαίσθητων διαύλων (TRPV1).

Στόχοι (εκτελεστές)

Υπεροπτικός (SON) και παρακοιλιακός (PVN) πυρήνας: οι μεγαλοκυτταρικοί νευρώνες συνθέτουν την ADH.

Οπίσθια υπόφυση: αποθηκεύει και απελευθερώνει την ADH.

Κέντρα δίψας: ρυθμίζουν την πρόσληψη νερού.

Άλλες συνιστώσες

Βαροϋποδοχείς (καρωτιδικός κόλπος, αορτικό τόξο, κόλποι της καρδιάς- τασεοϋποδοχείς ή βαροϋποδοχείς, εξειδικευμένοι νευρικοί αισθητήρες (μηχανοϋποδοχείς) στο σώμα, οι οποίοι ανιχνεύουν τις αλλαγές στην πίεση του αίματος. Στην πραγματικότητα, δεν μετρούν απευθείας την πίεση, αλλά ανιχνεύουν τον βαθμό διάτασης (τέντωματος) των τοιχωμάτων των αγγείων καθώς το αίμα περνά μέσα από αυτά) στέλνουν σήματα μέσω των πνευμονογαστρικού και γλωσσοφαρυγγικού στον πυρήνα της μονήρους δεσμίδας (NTS) και από εκεί στον υποθάλαμο. Με αυτά υπερισχύει ο όγκος έναντι της ωσμωτικότητας, και αυτά είναι τα μη ωσμωτικά ερεθίσματα που μετατοπίζουν το set point στο reset osmostat.

Περιφερικοί ωσμωϋποδοχείς (ηπατικοί και πυλαίοι) έχουν μικρότερη σημασία.

Ο ωσμωστάτης αποτελεί το υποθαλαμικό κέντρο ρύθμισης της ωσμωτικότητας. Υπό φυσιολογικές συνθήκες, η ωσμωτικότητα του πλάσματος ρυθμίζεται μεταξύ 275 και 295 mOsm/kg. Η ρύθμιση αυτή επιτυγχάνεται μέσω της έκκρισης της αργινίνης-αγγειοπιεσίνης (AVP), η οποία διεγείρεται όταν αυξάνεται η ωσμωτικότητα του πλάσματος (Ωσμ= (ωσμωλίων)/Vπλάσματος, ωσμώλια= νάτριο, χλώριο, γλυκόζη και ουρία=διαλυμένες ουσίες), ενώ καταστέλλεται όταν η ωσμωτικότητα μειώνεται κάτω από τα 280 mOsm/kg.

Osm=(ωσμωλίων)/V΄πλάσματος    (≈ Να+)

συμπυκνωμένα ούρα = περισσότερα ωσμώλια (σάκχαρα , πρωτείνες, άλατα), λιγότερο νερό = ↑Ωσμωτικότητας

αραιά ούρα= λιγότερα ωσμώλια (σάκχαρα , πρωτείνες, άλατα), περισσότερο νερό =↓ Ωσμωτικότητας

Η επαναρρύθμιση του ωσμωστάτη (RO) είναι μια σπάνια κατάσταση, η οποία περιγράφηκε το 1976 και ταξινομείται στον τρίτο τύπο του συνδρόμου απρόσφορης έκκρισης αντιδιουρητικής ορμόνης (SIADH τύπου C). Αν και συνήθως χαρακτηρίζεται από υπονατριαιμία, η RO έχει επίσης περιγραφεί σε ασθενείς με υπερνατριαιμία, οι οποίοι παρουσίαζαν βλάβες στον υποθάλαμο και την υπόφυση.

Η κλασική μορφή της διαταραχής, που συνδέεται με υπονατριαιμία, αφορά μια μεταβολή στο φυσιολογικό ουδό ωσμωτικότητας του πλάσματος: η έκκριση AVP συνεχίζεται ακόμη και όταν τα επίπεδα νατρίου στο πλάσμα κυμαίνονται μεταξύ 125–130 mmol/L και η ωσμωτικότητα του πλάσματος μεταξύ 250 και 275 mOsm/kg. Η RO συχνά συνδέεται με υποουριχαιμία, φυσιολογικό κλάσμα απέκκρισης ουρικού οξέος (FEUa: 4–11%), ευογκαιμία, φυσιολογική λειτουργία των επινεφριδίων, των νεφρών και του θυρεοειδούς, καθώς και με μειωμένη ωσμωτικότητα του πλάσματος – παρά το γεγονός ότι οι νεφροί διατηρούν την ικανότητα αραίωσης και συμπύκνωσης των ούρων ως απόκριση στην AVP.

Στους ασθενείς αυτούς παρατηρείται συνεχιζόμενη έκκριση AVP, παρά την υποτονικότητα του πλάσματος, με αποτέλεσμα την αυξημένη επαναρρόφηση ύδατος στους νεφρούς, γεγονός που οδηγεί σε υπονατριαιμία η οποία δεν διορθώνεται με τη χορήγηση νατρίου. Οι ασθενείς με RO παρουσιάζουν αραιά ούρα, με ωσμωτικότητα χαμηλότερη από εκείνη του πλάσματος. Η RO μπορεί να προκαλέσει ήπια έως μέτρια υπονατριαιμία. Τα επίπεδα νατρίου στον ορό (125–135 mmol/L) παραμένουν συνήθως σταθερά, παρά τις διακυμάσεις στην πρόσληψη ύδατος και νατρίου· επομένως, η RO δεν ανταποκρίνεται στη χορήγηση νατρίου από το στόμα ή στον περιορισμό των υγρών. Επιπλέον, η φλουδροκορτιζόνη είναι αναποτελεσματική στη θεραπεία της RO. Κατά συνέπεια, η διόρθωση των επιπέδων νατρίου στον ορό δεν κρίνεται απαραίτητη.

Επαναρρύθμιση του ωσμωστάτη (reset osmostat) σε παιδιά.

Tα παιδιατρικά περιστατικά επαναρρύθμισης του ωσμωστάτη (RO) είναι ελάχιστα και τα κλινικά δεδομένα περιορισμένα. Στη βιβλιογραφία αναφέρονται 6 περιπτώσεις σε νεογνά, όλες εκ των οποίων παρουσιάζουν κάποια υποκείμενη συγγενή βλάβη της μέσης γραμμής. Μεταξύ αυτών, περιλαμβάνεται ένα πρόωρο βρέφος με χειλεογναθοϋπερωϊοσχιστία και φυσιολογικό καρυότυπο, το οποίο έλαβε θεραπεία με από του στόματος χορήγηση νατρίου και φλουδροκορτιζόνη. Δεδομένου ότι οι περισσότερες περιπτώσεις RO αφορούν ασθενείς με συγγενή βλάβη της μέσης γραμμής, μια κρανιοπροσωπική βλάβη της μέσης γραμμής μπορεί να αποτελεί ένδειξη για την υποψία RO.

Η παθογένεια του συνδρόμου ενδέχεται να σχετίζεται με βλάβη που αφορά τους βαροϋποδοχείς ή να οφείλεται σε δυσλειτουργία των υποθαλαμικών νευρώνων που είναι ευαίσθητοι στην ωσμωτικότητα.

Σε μία αναφερόμενη περίπτωση, το σύνδρομο RO εμφανίστηκε σε παιδί που παρουσίαζε μετατόπιση (μετατόπιση γενετικού υλικού) μεταξύ των χρωμοσωμάτων 13 και 10, καθώς και βλάβη της μέσης γραμμής στο κεντρικό νευρικό σύστημα.

Σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις, η υπονατριαιμία παρέμενε παρά τη χορήγηση νατρίου και τη θεραπεία με υδροκορτιζόνη και φλουδροκορτιζόνη.

Μία ακόμη περίπτωση περιγράφηκε κατά τη βρεφική ηλικία, σε βρέφος 6 μηνών, το οποίο παρουσίαζε ως μοναδικό σύμπτωμα την ανεπαρκή σωματική ανάπτυξη (failure to thrive).

Διαγνωστικός αλγόριθμος για παιδιά άνω του 1 έτους


Διαφορετικά μπορεί να χρησιμοποιηθεί ο παρακάτω αλγόριθμος, ο οποίος έχει δύο μέρη. Το πρώτο ξεχωρίζει την εγκεφαλική ή νεφρική απώλεια άλατος (C/RSW), το reset osmostat και το υπόλοιπο SIADH. Το δεύτερο χωρίζει το SIADH στους τύπους Α, Β και D.

Προϋποθέσεις

Ο αλγόριθμος ισχύει για υποτονική υπονατριαιμία με Uosm >100 mOsm/kg και UNa >30 mmol/L, όταν έχουν ήδη αποκλειστεί:

• η ανεπάρκεια επινεφριδίων (Addison) και ο υποθυρεοειδισμός,

• η πρόσφατη διουρητική αγωγή,

• η υπερογκαιμία (καρδιακή ανεπάρκεια, κίρρωση, νεφρική νόσος).

1. Αλγόριθμος διάκρισης C/RSW, reset osmostat και τύπων SIADH

Αρχή: υποτονική υπονατριαιμία, Uosm >100, UNa >30. Η επόμενη διάκριση γίνεται με την ογκαιμική κατάσταση.

Ο αλγοριθμος προϋποθέτει ότι έχουν ήδη αποκλειστεί η ανεπάρκεια επινεφριδίων, ο υποθυρεοειδισμός, τα διουρητικά και η υπερογκαιμία (π.χ. καρδιακή ανεπάρκεια, κίρρωση, νεφρική νόσος).

Υποβολαιμία: δίνεται ισότονος ορός και μετράται το FEUA μετά τη διόρθωση του Na. Αν παραμένει αυξημένο (>12%), η διάγνωση είναι C/RSW. Αν το Na ανεβαίνει και το FEUA κανονικοποιείται, η εικόνα ταιριάζει με SIADH.

Ευβολαιμία: το FEUA στην υπονατριαιμία ξεχωρίζει το reset osmostat (4-11%) από το SIADH (>12%). Το reset osmostat επιβεβαιώνεται με σταθερό Na για μήνες και αραιά ούρα σε φορτίο νερού.

2. Όταν το διάγνωση είναι SIADH (FEUA >12%), ο τύπος καθορίζεται από την AVP και τη σχέση της με την Posm. Η AVP ή η κοπεπτίνη σπάνια είναι διαθέσιμες. Στην πράξη οι τύποι Α, Β και D συχνά δεν ξεχωρίζουν κλινικά.

1. Μέτρηση AVP ή κοπεπτίνης (σπάνια διαθέσιμη).

2. Μη ανιχνεύσιμη: τύπος D, με έλεγχο του AVPR2.

3. Ανιχνεύσιμη: δοκιμασία υπέρτονου ορού.

    ◦ Η AVP δεν ακολουθεί την Posm: τύπος Α.

    ◦ Σταθερή «διαρροή» με φυσιολογική κλίση σε υψηλή Posm: τύπος Β.

Στην πράξη οι τύποι Α, Β και D συχνά δεν ξεχωρίζουν κλινικά, γιατί η AVP ή η κοπεπτίνη δεν μετρώνται ρουτίνα.

Για λόγους διευκόλυνσης παρατίθεται ως πίνακας-αλγόριθμος η δδγ μεταξύ συνδρόμου εγκεφαλικής απώλειας άλατος και νεφρικής απώλειας άλατος δηλ των 2 τύπων του CWS

Παράμετρος 

CSW

RSW

Εγκεφαλική νόσος

Ναι: υπαραχνοειδής αιμορραγία, κρανιοεγκεφαλική κάκωση, νευροχειρουργική επέμβαση, όγκος ή λοίμωξη ΚΝΣ

Όχι

Πλαίσιο

Νευροχειρουργικοί ασθενείς, ΜΕΘ

Γενικά παθολογικά τμήματα, συχνά ηλικιωμένοι με πνευμονικές, νεοπλασματικές ή άλλες νόσους

Χρόνος εμφάνισης

Συνήθως μέσα στην πρώτη εβδομάδα μετά τη βλάβη (στην υπαραχνοειδή περίπου ημέρες 3-10)

Δεν συνδέεται με συγκεκριμένο χρονικό σημείο

Όγκος

υπο-ογκαιμία

Na ορού

υπονατριαιμία

Na ούρων

>30 mmol/L, συχνά πολύ υψηλό

>30 mmol/L, συχνά πολύ υψηλό

Uosm

Συμπυκνωμένα, αλλά μπορεί να αραιώνουν μετά τη διόρθωση

Ουρικό οξύ ορού

↓ (υπο-ουριχαιμία)

FEUA και FEPO₄

Παραμένουν αυξημένα μετά τη διόρθωση του Na

Ανταπόκριση σε ισότονο ορό

Ταχεία άνοδος του Na

Φθοριοκορτιζόνη

Μπορεί να βοηθά

Πιθανός μηχανισμός

Νατριουρητικοί παράγοντες και διαταραχή της νευρικής ρύθμισης του νεφρού, με μείωση της εγγύς σωληναριακής επαναρρόφησης

Ίδιος μηχανισμός χωρίς εγκεφαλική βλάβη



Κυριακή 8 Νοεμβρίου 2026

 

SIADH & CSW/NSW

Κλινικά σημεία διαταραχών όγκου ανά τύπο

Σημείο

Υποογκαιμία

Ευογκαιμία

Υπερογκαιμία

Μηχανισμός

Χάνεται Na και νερό, και ο οργανισμός αναπληρώνει με νερό χωρίς Na (η ADH ενεργοποιείται από τη μείωση όγκου)

Κατακράτηση νερού χωρίς σημαντική αλλαγή στο ολικό Na

Κατακράτηση και Na και νερού, με περισσότερο νερό

Βάρος σώματος

↓ σε σχέση με το πρόσφατο

Σταθερό

↑

Εγρήγορση

Ευερεθιστότητα, μετά λήθαργος

Φυσιολογική

Κόπωση, δύσπνοια (σε καρδιακή ανεπάρκεια)

Δίψα

            ↑

Φυσιολογική

Συνήθως φυσιολογική

Μάτια, δάκρυα

Εισέχοντα μάτια, ↓ δάκρυα

Φυσιολογικά

Περιοφθαλμικό οίδημα

Βλεννογόνοι

Ξηροί

Υγροί

Υγροί

Πρόσθια πηγή (βρέφη)

Εισέχουσα

Επίπεδη

Φυσιολογική ή διατεταμένη

Ελαστικότητα Δέρματος

(κολλαγόνο και ελαστίνη): πόσο εύκολα επανέρχεται μετά την παραμόρφωση

↓ ελαστικότητα

(turgor)

Φυσιολογική

Οίδημα με εντύπωμα, ασκίτης

Σπαργή  Δέρματος

(δείκτης ενυδάτωσης δέρματος)

↓, λόγω έλλειψης υγρών

φυσολογική

Δύσκολο να αξιολογηθεί σε οίδημα

Τριχοειδική πλήρωση

>2 s

<2 s

Φυσιολογική ή παρατεταμένη (αν ↓ παροχή)

Σφύξεις

↑

Φυσιολογικές για την ηλικία

↑

ΑΠ

Φυσιολογική, ↓ όψιμα

Φυσιολογική

↑

Αναπνοή

Βαθιά (οξέωση)

Φυσιολογική

Ταχύπνοια, ρόγχοι

Ούρα

↓

Φυσιολογικά

↓ ή φυσιολογικά

Άκρα

Ψυχρά (σε βαριά)

Ζεστά

Ζεστά, ή ψυχρά σε καρδιακή ανεπάρκεια

Ήπαρ

Φυσιολογικό

Φυσιολογικό

Ηπατομεγαλία, με διάταση σφαγίτιδων



Βαρύτητα της υποογκαιμίας

  • Ήπια (περίπου 3-5% του βάρους): ελαφρά δίψα, ελαφρώς ξηροί βλεννογόνοι, λίγο λιγότερα ούρα, κατά τα άλλα καλή εικόνα.
  • Μέτρια (περίπου 6-9%): ταχυκαρδία, ↓ turgor, εισέχοντα μάτια και πηδάλιο, ↓ δάκρυα, ολιγουρία, ευερεθιστότητα.
  • Βαριά (περίπου ≥10%): λήθαργος ή μειωμένη εγρήγορση, ψυχρά άκρα, παρατεταμένη τριχοειδική πλήρωση (>3 s), βαθιά αναπνοή. Η υπόταση είναι όψιμο σημείο σοκ.

Παγίδες στα παιδιά

  • Νεφρωσικό σύνδρομο: το οίδημα δεν σημαίνει ότι ο ενδαγγειακός όγκος είναι αυξημένος. Κρύα άκρα, ολιγουρία, ταχυκαρδία και κοιλιακό άλγος δείχνουν ενδαγγειακή υποογκαιμία
  • Καρδιακή ανεπάρκεια στα βρέφη: εκδηλώνεται συχνά με δυσκολία στη σίτιση, εφίδρωση, ταχύπνοια και ηπατομεγαλία και όχι τόσο με περιφερικά οιδήματα, αν και είναι δυνατό.
  • Υπερνατριαιμική αφυδάτωση: το δέρμα μπορεί να είναι «ζυμώδες», με έντονη ευερεθιστότητα, λήθαργο και σπασμούς, ενώ η κυκλοφορία συχνά διατηρείται περισσότερο.
  • Ζωτικά ανά ηλικία: τα φυσιολογικά όρια σφύξεων, αναπνοών και ΑΠ μεταβάλλονται σημαντικά από τη βρεφική ηλικία έως την εφηβεία, και πρέπει να συγκρίνονται με πίνακες της ηλικίας.
  • Ποσοτικοποίηση: το πιο αξιόπιστο μέτρο είναι η απώλεια βάρους σε σχέση με το πρόσφατο βάρος, όταν είναι γνωστό.

Ν.Β!!! Οι διαταραχές του όγκου συνοδεύονται συνήθως από υπονατριαιμία . Η αιτιολογία της υπονατριαιμίας παρουσιάζει μεγάλη ποικιλομορφία και η ορθή διάγνωση βασίζεται στην κατάλληλη κατανόηση των παθοφυσιολογικών μηχανισμών αυτής της ηλεκτρολυτικής διαταραχής. Το λεπτομερές ιατρικό ιστορικό, η κλινική εξέταση και οι βασικές εργαστηριακές εξετάσεις είναι απαραίτητα για την αξιολόγηση των καταστάσεων υπονατριαιμίας.

Αρχικά, είναι σημαντικό να εκτιμηθούν η ωσμωτικότητα και η τονικότητα του ορού.

Η ωσμωτικότητα ορίζεται ως ο αριθμός των διαλυμένων σωματιδίων ανά χιλιόγραμμο διαλύτη

Ωσμ= (διαλυμένων ουσιών)/όγκο πλάσματος

Μπορεί να μετρηθεί με τη χρήση ωσμωμέτρου ή να υπολογιστεί ως το άθροισμα των διαλυμένων ουσιών που περιέχονται στο διάλυμα. Το φυσιολογικό εύρος της ωσμωτικότητας του ορού είναι 285–295 mOsm/kg. Το νάτριο αποτελεί τον κύριο καθοριστικό παράγοντα της ωσμωτικότητας του ορού. Για τον υπολογισμό της ωσμωτικότητας του ορού χρησιμοποιείται ο παρακάτω τύπος:

Ωσμωτικότητα ορού = 2 x Na ορού + Κ ορού + γλυκόζη ορού + ουρία ορού (σε mmol/l)

ή μπορεί να χρησιμοποιηθεί ο τύπος που χρησιμοποιείται στις ΗΠΑ :

Ωσμωτικότητα ορού = 2 x Na ορού + Κ ορού + γλυκόζη ορού/18 + ουρία ορού/2,8 (Να & Κ σε mmol/l, γλυκόζη & ουρία  μετρώνται σε mg/dl).

Η τονικότητα αποτελεί την ενεργό ωσμωτικότητα και μετρά τη συγκέντρωση των σωματιδίων που έχουν την ικανότητα να ασκούν ωσμωτική δύναμη διαμέσου της μεμβράνης. Η τονικότητα καθορίζεται αποκλειστικά από τις διαλυμένες ουσίες που δεν μπορούν να διαπεράσουν ελεύθερα την ημιπερατή μεμβράνη. Συνεπώς, τα σωματίδια που κινούνται εύκολα διαμέσου της μεμβράνης (π.χ. ουρία) θεωρούνται μη ενεργά και δεν συμβάλλουν στην τονικότητα. Η τονικότητα μπορεί να υπολογιστεί με τις ακόλουθες εξισώσεις:

Τονικότητα ορού = 2 × Na ορού + K ορού + γλυκόζη (σε mmol/l) ή

Τονικότητα ορού = 2 × Na ορού + K ορού + γλυκόζη/18 ( Να, Κ σε mmol/l, γλυκόζη σε mg/dl)

Η υπονατριαιμία μπορεί να σχετίζεται με ισοτονικότητα ορού, υπερτονικότητα και υποτονικότητα. Η διαφοροποίηση αυτών των τριών τονικών καταστάσεων είναι απαραίτητη για την σωστή διαχείριση. Η αξιολόγηση του όγκου των σωματικών υγρών μαζί με τον υπολογισμό του κλάσματος απέκκρισης νατρίου (FENa) αποτελούν περαιτέρω βήματα στη διαγνωστική αξιολόγηση της υπονατριαιμίας

Επομένως θα μπορούσαμε να διακρίνουμε την υπονατριαιμία σε :

-Υπερτονική (υπερβολαιμική) : ↓ (Να) ορού, ↑ όγκου πλάσματος (↓ ωσμωτικότητα)

-Ισοτονική (ευβολαιμική) : ↓ (Να ) ορού, → όγκος πλάσματος (↓ ωσμωτικότητα)

-Υποτονική (υποβολαιμική) : ↓ (Να ορού), ↓ όγκου πλάσματος (νερό>Να ορού→↓ωσμωτικότητα)

Στην ψευδουπονατριαιμία , η οποία παρατηρείται όταν η συγκέντρωση των διαλυμένων ουσιών (γλυκόζη, μαννιτόλη, λίπη , πρωτείνες και στη διουρηθρική προστατεκτομή λόγω της χρήσης μαννιτόλης ή γλυκίνης , που απορροφούν νερό και επομένως οδηγούν σε υπονατριαιμία λόγω αραίωσης) είναι υψηλή, η οσμωτικότητα του πλάσματος είναι αυξημένη ή φυσιολογική.

Στις περισσότερες περιπτώσεις αληθούς υπονατριαιμίας η ωσμωτικότητα ορού είναι ελαττωμένη (↓ διαλυμένων ουσιών ή ωσμωλίων, στο πλάσμα)

Με βάση την παραπάνω ταξινόμηση της υπονατριαιμίας διακρίνονται και ανάλογες αιτίες. Έτσι :

-Υπερτονική (υπερβολαιμική) : λόγω της ανακατανομής του όγκου στον εξωκυττάριο χώρο και εμφανίζεται σε καρδιακή ανεπάρκεια, ηπατική ανεπάρκεια, νεφρωσικό /νεφριτικό σύνδρομο, ΧΝΑ & υποθυροειδισμό. Διακρίνεται περαιτέρω ανάλογα με το Να ούρων που αποβάλλεται, σε :

1. Υπερτονική υπονατριαιμία με ↓ Να ούρων (καρδιακή ανεπάρκεια , ηπατική ανεπάρκεια/κίρρωση ήπατος, νεφρωσικό/νεφριτικό σύνδρομο)= ↓ ωσμωτικότητα, ↓Να ούρων

2. Υπερτονική υπονατριαιμία με  ↑ Να ούρων (ΧΝΑ, υποθυρεοειδισμός)= ↓ ωσμωτικότητα, ↑Να ούρων

-Υποτονική (υποβολαιμική) : αφορά τη συγκέντρωση του Na (και της ωσμωτικότητας) στο πλάσμα. Σημαίνει ότι έχουμε περισσότερο νερό σε σχέση με το διαλυμένο Na, δηλαδή ότι το πλάσμα είναι «αραιό». Παρατηρείται κατά τη χορήγηση θειαζιδικών διουρητικών, στον έμετο, στη διάρροια & στον υπαλδοστερονισμό, στην εφίδρωση, στα εγκαύματα και στην παγκρεατίτιδα. Διακρίνεται περαιτέρω ανάλογα με το Να ούρων που αποβάλλεται, σε :

1. Υποτονική υπονατριαιμία  με ↓ Να ούρων-εξωνεφρική απώλεια (εφίδρωση, εγκαύματα, παγκρεατίτιδα, διάρροια, εμετός)

2. Υποτονική υπονατριαιμία με ↑Να ούρων-νεφρική απώλεια (διουρητικά,  υποαλδοστερονισμός, C/RSW)

- Ισοτονική (ευβολαιμική) : παρατηρείται στον SIADH , στη χρόνια υπερκατανάλωση (beer potomania) μπύρας με συνοδό υποπρωτειναιμία

SIADH : ↓ Ωσμωτικότητα ορού (αραίωση των ωσμωλίων σε περισσότερο όγκο νερού), υπονατριαιμία, ↑V ορού, ↑Ωσμωτικότητα ούρων , ↑ Να ούρων, ↓V ούρων + ΕΥΒΟΛΑΙΜΙΑ, ↓ουρία, ↓ουρικό οξύ

Επίσης οι ασθενείς με SIADH είναι ευβολαιμικοί παρά την αυξημένη κατακράτηση υγρών

Συγκριτικός πίνακας: τέσσερις τύποι SIADH και εγκεφαλική/νεφρική απώλεια άλατος (C/RSW)

Παράμετρος

Τύπος Α

Τύπος Β

Τύπος C (reset osmostat)

Τύπος D

C/RSW

Na ορού

↓, ασταθές

↓, ήπια έως μέτρια

↓ αλλά σταθερό (125-135)

↓

↓, συχνά ταχέως αναπτυσσόμενη

Posm

↓ (<275)

↓ (<275)

↓ αλλά σταθερή (~260-275)

↓ (<275)

↓ (<275)

AVP

Ανιχνεύσιμη, χαοτική

Χαμηλή, σταθερή, ανάρμοστη

Φυσιολογική απάντηση με μετατοπισμένο ουδό

Μη ανιχνεύσιμη ή χαμηλή

Μεταβλητή. Διεγείρεται από την υπογκαιμία (μη ωσμωτικό ερέθισμα) και καταστέλλεται μετά την αναπλήρωση όγκου

Ουρικό οξύ πλάσματος

↓

↓

↓ ή χαμηλό-φυσιολογικό

↓

↓

Όγκος αίματος

Ευογκαιμία

Ευογκαιμία

Ευογκαιμία

Ευογκαιμία

↓ (υπογκαιμία)

Ρενίνη

Χαμηλή-φυσιολογική

Χαμηλή-φυσιολογική

Φυσιολογική

Χαμηλή-φυσιολογική

Μεταβλητή, συχνά ανάρμοστα χαμηλή-φυσιολογική για την υπογκαιμία

Αλδοστερόνη

Χαμηλή-φυσιολογική

Χαμηλή-φυσιολογική

Φυσιολογική

Χαμηλή-φυσιολογική

Μεταβλητή, συχνά ανάρμοστα χαμηλή-φυσιολογική

Na ούρων

>30

>30

Συνήθως >30

Συνήθως >30

>30, συχνά πολύ υψηλό (νατριούρηση)

Uosm

>100, συνήθως >300

>100, συχνά 100-300

Μεταβλητή. Αραιά ούρα σε δοκμασία φόρτισης ύδατος νερού

>100

>100, συχνά υψηλή (συμπυκνωμένα ούρα)

FEUA

>12%

>12%

4-11% (φυσιολογικό)

Συνήθως >12%

>12%, παραμένει αυξημένο μετά τη διόρθωση του Na

Νεφροί

 

Φυσιολογικοί

Φυσιολογική GFR (στην RSW ενδέχεται σωληναριακή βλάβη)

Επινεφρίδια

 

Φυσιολογικά

Φυσιολογικά (πρέπει να αποκλειστεί το Addison)

Θυρεοειδής

 

Φυσιολογικός

Φυσιολογικός

Φθοριοκορτιζόνη

 

Καμία ανταπόκριση

Μπορεί να βοηθά (συγκράτηση Na, αύξηση όγκου)

Ανταπόκριση σε ισότονο ορό

Επιδείνωση ή καμία ανταπόκριση

Επιδείνωση ή καμία ανταπόκριση

Καμία (το Na παραμένει σταθερό)

Επιδείνωση ή καμία ανταπόκριση

Βελτίωση του Na και αραίωση των ούρων

Δοκιμασία Φόρτισης ύδατος

Ελλιπής αποβολή (<40-50%)

Μερική αραίωση

Φυσιολογική αραίωση (>80% αποβολή)

Ελλιπής αποβολή

Δεν χρησιμοποιείται (υπογκαιμία)

Τυπική αιτία

Ετερότοπη AVP (π.χ. μικροκυτταρικό Ca πνεύμονα)

Πνευμονικά, νευρολογικά, φάρμακα

Κύηση, φυματίωση, καχεξία, τετραπληγία

Ενεργοποιητική μετάλλαξη του AVPR2

CSW: υπαραχνοειδής αιμορραγία, τραύμα, νευροχειρουργική, λοιμώξεις ΚΝΣ.

RSW: νεφροπάθειες, κυτταροτοξικά

Συχνότητα

~20-40%

~30%

~30%

~10%

Ποικίλλει με το πλαίσιο

 

Τι ξεχωρίζει την C/RSW

  • Ο όγκος είναι το κλειδί: η C/RSW είναι υπογκαιμική, ενώ όλοι οι τύποι SIADH είναι ευογκαιμικοί. Η κλινική εκτίμηση όμως είναι συχνά ανεπαρκής, γι' αυτό χρησιμοποιούνται επιπλέον δείκτες.
  • FEUA μετά τη διόρθωση του Na:

-    στο SIADH το αυξημένο FEUA κανονικοποιείται

-    στην C/RSW παραμένει αυξημένο

-   στο reset osmostat είναι φυσιολογικό από την αρχή.

Διαφορική διάγνωση


  1. Υπογκαιμία (κλινικά μειωμένος όγκος)
    • Δίνεται ισότονος ορός και μετράται το FEUA μετά τη διόρθωση του Na.
    • Αν το FEUA παραμένει >12%, η διάγνωση είναι C/RSW.
    • Αν το Na ανέβει και το FEUA κανονικοποιείται, η εικόνα ταιριάζει με SIADH.
  2. Ευογκαιμία (και αποκλεισμός Addison και υποθυρεοειδισμού)
    • Μετράται το FEUA στην υπονατριαιμία.
    • FEUA 4-11% (φυσιολογικό): reset osmostat.
    • FEUA >12%: SIADH, με συνέχεια στο επόμενο διάγραμμα



Η AVP δεν μετράται ως ρουτίνα, γι’ αυτό οι τύποι Α, Β και D συχνά δεν ξεχωρίζουν κλινικά.

  1. Μέτρηση AVP ή κοπεπτίνης (σπάνια διαθέσιμη).
  2. Μη ανιχνεύσιμη: τύπος D, με έλεγχο του AVPR2.
  3. Ανιχνεύσιμη: δοκιμασία υπέρτονου ορού.
    • Η AVP δεν ακολουθεί την Posm: τύπος Α.
    • Σταθερή «διαρροή» με φυσιολογική κλίση σε υψηλή Posm: τύπος Β.

Στην πράξη οι τύποι Α, Β και D συχνά δεν ξεχωρίζουν κλινικά, γιατί η AVP ή η κοπεπτίνη δεν μετρώνται ρουτίνα.

Προσοχή

  • Το FEUA ερμηνεύεται πριν και μετά τη διόρθωση του Na, και αλλάζει με τα διουρητικά και την αγωγή με ουρικοζουρικά. Ο φυσιολογικός FEUA στην υπονατριαιμία δεν ξεχωρίζει από ψυχογενή πολυδιψία, που ξεχωρίζει με την πρόσληψη νερού.
Η δοκιμασία υπέρτονου ορού και η  φόρτιση ύδατος γίνονται σε εξειδικευμένο περιβάλλον, και τη δοκιμασία φόρτισης ύδατος αποφεύγεται σε σοβαρή ή συμπτωματική υπονατριαιμία

Εγκεφαλική (CSW) και νεφρική απώλεια άλατος (RSW): διαφορική διάγνωση

Παράμετρος

CSW

RSW

Εγκεφαλική νόσος

Ναι: υπαραχνοειδής αιμορραγία, κρανιοεγκεφαλική κάκωση, νευροχειρουργική επέμβαση, όγκος ή λοίμωξη ΚΝΣ

Όχι

Πλαίσιο

Νευροχειρουργικοί ασθενείς, ΜΕΘ

Γενικά παθολογικά τμήματα, συχνά ηλικιωμένοι με πνευμονικές, νεοπλασματικές ή άλλες νόσους

Χρόνος εμφάνισης

Συνήθως μέσα στην πρώτη εβδομάδα μετά τη βλάβη (στην υπαραχνοειδή περίπου ημέρες 3-10)

Δεν συνδέεται με συγκεκριμένο χρονικό σημείο

Όγκος

↓ (υπογκαιμία)

Na ορού

↓

Na ούρων

>30 mmol/L, συχνά πολύ υψηλό

Uosm

Συμπυκνωμένα, αλλά μπορεί να αραιώνουν μετά τη διόρθωση

Όπως στην CSW

Ουρικό οξύ ορού

↓ (υποουριχαιμία)

FEUA και FEPO₄

Παραμένουν αυξημένα μετά τη διόρθωση του Na

Ανταπόκριση σε ισότονο ορό

Ταχεία άνοδος του Na

Φθοριοκορτιζόνη

Μπορεί να βοηθά

Πιθανός μηχανισμός

Νατριουρητικοί παράγοντες και διαταραχή της νευρικής ρύθμισης του νεφρού, με μείωση της εγγύς σωληναριακής επαναρρόφησης

Ίδιος μηχανισμός χωρίς εγκεφαλική βλάβη

 

Θεραπεία: στην C/RSW αναπληρώνονται Na και όγκος (ισότονος ή υπέρτονος ορός, και φθοριοκορτιζόνη σε επιλεγμένες περιπτώσεις), ενώ ο περιορισμός υγρών τη χειροτερεύει. Στο SIADH ο περιορισμός υγρών είναι συχνά η αρχική επιλογή. Στο reset osmostat δεν χρειάζεται θεραπεία